Hematüri ve böbrek taşı
Kırmızı idrarı olan ya da tahlilde kan saptanan çocuğu adım adım değerlendirmek, nefroloğa veya ürologa doğru yönlendirmek ve taşı olan çocukta nedeni araştırmak.
Adım 1 / 11
Hedefler
Bu konuyu okuduktan sonra
- Hematüriyi mikroskopiyle doğrulayabilmek ve yalancı hematüriyi tanıyabilmek.
- Glomerüler ve nonglomerüler hematüriyi ayırt edebilmek.
- İlk değerlendirme algoritmasını ve neyin gerekmediğini bilmek.
- Çocuklarda taşın neden metabolik değerlendirme gerektirdiğini açıklayabilmek.
- Taşın boyutuna ve yerleşimine göre tedavi seçeneklerini bilmek.
Ana mesaj: her kırmızı idrar kan değildir. Çocukta taş saptandığında olası metabolik, anatomik ve enfeksiyöz nedenler araştırılmalıdır; ilk taştan sonra metabolik değerlendirme yapılır.
Temel bilgiler
Hematürinin doğrulanması
- Mikroskobik hematüri: tekrarlanan tahlillerde mikroskopide büyük büyütme alanında ≥5 eritrosit.
- Makroskobik hematüri: idrarda gözle görülen kan.
- İdrar dipstik testi hemoglobin ve miyoglobine de reaksiyon verir: pozitif dipstik sonucu mikroskopiyle doğrulanmalıdır.
- Eritrositsiz kırmızı idrar: besinler (pancar, böğürtlen), ilaçlar (rifampisin), bebekte ürat kristalleri, miyoglobinüri, hemoglobinüri.
Tek bir tahlilde az sayıda eritrosit sık görülür. İzole, asemptomatik mikroskobik hematüri saptandığında idrar tahlili birkaç hafta içinde 2–3 kez tekrarlanır.
Temel bilgiler
Glomerüler mi, nonglomerüler mi?
| Bulgu | Glomerüler | Nonglomerüler |
|---|---|---|
| Renk | Kahverengi, “kola”, çay rengi | Kırmızı, pembe |
| Pıhtı | Yok | Olabilir |
| Eritrositler | Dismorfik, eritrosit silindirleri | Normal şekilli |
| Proteinüri | Çoğu zaman var | Genellikle yok ya da hafif |
| Diğer | Ödem, hipertansiyon, oligüri | Ağrı, dizüri, travma, terminal hematüri |
| Yönlendirme | Çocuk nefroloğu | Çocuk ürologu |
Temel bilgiler
Nedenler
Nonglomerüler: idrar yolu enfeksiyonu, hiperkalsiüri, taş, travma (özellikle hidronefrotik böbrekte küçük bir darbeden sonra), meatal darlık, adolesan erkeklerde üretral kanama, nutcracker fenomeni, nadiren tümörler (Wilms tümörü) ve vasküler anomaliler.
Glomerüler: poststreptokokal glomerülonefrit (boğaz ya da deri enfeksiyonundan 1–3 hafta sonra), IgA nefropatisi (enfeksiyonla eş zamanlı ya da 1–2 gün sonra), ince bazal membran hastalığı, Alport sendromu, Henoch-Schönlein purpurası (IgA vasküliti) nefriti.
Çocuklarda izole hematürinin nedeni olarak tümör nadirdir. Karında kitleyle birlikte hematüri ise acil USG gerektirir.
Tanı
İlk değerlendirme
- Mikroskobik incelemeyle birlikte tam idrar tahlili; idrar kültürü.
- İdrarda protein/kreatinin ve kalsiyum/kreatinin oranı (sabah ilk idrarda).
- Kan basıncı ölçümü, ödem, karın muayenesi.
- Aile öyküsü: hematüri, böbrek yetmezliği, işitme kaybı, taş.
- Böbrek ve mesane USG.
- Glomerüler hastalık şüphesinde: kreatinin, C3, gerekirse diğer nefrolojik tetkikler ve nefroloji konsültasyonu.
Kalsiyum/kreatinin oranının normal değeri yaşla azalır: 7 yaşından büyük çocuklarda 0,2 mg/mg (yaklaşık 0,6 mmol/mmol) üzerindeki değer hiperkalsiüriyi düşündürür. Daha küçük yaşlarda yaşa özgü referans değerlere bakılır.
Çocuklarda hematüride sistoskopi rutin bir tetkik değildir. Akut ağrı, ateş, oligüri, ödem ya da hipertansiyonla birlikte hematüri ise aynı gün değerlendirme gerektirir.
Tanı
Çocuklarda taş: klinik bulgular ve görüntüleme
- artıyorçocuklarda sıklık
- çoğu zamanmetabolik neden bulunur
- USGilk görüntüleme
- <5 mmçoğu zaman kendiliğinden düşer
- Büyük çocuklarda tipik renal kolik, bulantı, hematüri.
- Küçük çocuklarda tipik ağrı çoğu zaman yoktur: huzursuzluk, kusma, idrar yolu enfeksiyonu ya da USG'de insidental bulgu.
- İlk görüntüleme yöntemi USG'dir. USG yetersiz kaldığında düşük doz kontrastsız BT.
- Direkt üriner sistem grafisi (DÜSG), radyoopak taşların izleminde yararlı olabilir.
Tanı
Metabolik değerlendirme
Çocuklarda taşın altında çoğu zaman metabolik bozukluk, anatomik anomali ya da enfeksiyon yatar. İlk taştan sonra her çocukta:
- Taşın kimyasal analizi (düşen taş saklanmalıdır).
- Serum kalsiyum, fosfor, magnezyum, ürik asit, kreatinin, elektrolitler; kalsiyum yüksekse PTH.
- 24 saatlik idrarda kalsiyum, oksalat, sitrat, ürik asit, sistin, magnezyum, kreatinin ve hacim (toplanamıyorsa spot sabah idrarında kreatinine oranlar).
- İdrar pH'sı, tahlil ve kültür.
Çocuklarda en sık metabolik nedenler hiperkalsiüri ve hipositratüridir. Sistinüri, primer hiperoksalüri ve distal renal tübüler asidoz nadir ama önemli tanılardır.
Tedavi
Akut dönem
- Analjezik (nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar), yeterli sıvı.
- Küçük üreter taşlarında izlem; bazı olgularda taşın düşmesini kolaylaştırmak için alfa bloker (çocuklarda endikasyon dışı kullanım).
- Düşen taşı süzgeçle yakalayıp analize göndermek.
Obstrükte böbrekle birlikte ateş acil bir durumdur: önce böbrek üreteral stent ya da nefrostomiyle drene edilir, enfeksiyon tedavi edilir, taş daha sonra çıkarılır.
Tedavi
Taşın çıkarılması
| Durum | Tipik seçim |
|---|---|
| Böbrek taşı, 10 mm'den küçük | Vücut dışı şok dalga litotripsisi (ESWL) ilk seçenektir; alternatifi retrograd intrarenal cerrahidir (RIRS) |
| Böbrek taşı, 10–20 mm | ESWL, RIRS ya da mini-PNL; yerleşim ve bileşime göre seçilir, alt pol taşlarında PNL tercih edilir |
| Böbrek taşı, 2 cm'den büyük ya da kompleks | Perkütan nefrolitotomi (mini-PNL) |
| Düşmeyen üreter taşı | Üreteroskopi ve lazer litotripsi |
| Anatomik anomaliyle birlikte taş | Nedenin düzeltilmesiyle birlikte (örneğin piyeloplasti) |
Çocuklarda açık taş cerrahisi artık neredeyse hiç yapılmamaktadır.
Tedavi
Nükslerin önlenmesi
- Bol sıvı: idrar açık renkli olmalıdır; günlük miktar yaşa ve kiloya göre belirlenir.
- Tuz alımını azaltmak: işlenmiş gıdalar, cips, sucuk ve salam.
- Kalsiyumu kısıtlamamak: normal süt ürünleri; kalsiyum azaltılırsa oksalat emilimi artar.
- Hipositratüride sitrat preparatları; hiperkalsiüride gerekirse tiyazid.
- Sistinüri ve hiperoksalüri gibi nadir hastalıklar nefrologla birlikte özel tedavi gerektirir.
Çocuk doktorunun rolü: hematüriyi mikroskopiyle doğrulamak, glomerüler bulgularda nefroloğa yönlendirmek, taşı olan çocuğu metabolik değerlendirme yapmadan bırakmamak ve obstrüksiyonla birlikte ateşi acil durum olarak kabul etmek.
Test
Test: Hematüri ve taş
Kendinizi sınayın: bir cevap seçin.
6 yaşındaki çocuğun idrarı kırmızı, dipstikte kan negatif, mikroskopide eritrosit yok; çocuk bir gün önce bol pancar yemiş. Bu nedir?
Hematüri mikroskopiyle doğrulanır. Dipstik negatif ve eritrosit yoksa renk besin ya da ilaçla ilişkilidir. Dipstik pozitif ama eritrosit yoksa hemoglobinüri ya da miyoglobinüri düşünülmelidir.
Boğaz ağrısından 2 hafta sonra 8 yaşındaki çocukta “kola renkli” idrar, periorbital ödem ve yüksek kan basıncı var. Kime yönlendirilmelidir?
Bu, glomerüler hematürinin tipik tablosudur (poststreptokokal glomerülonefrit şüphesi). Ödem ve hipertansiyon varlığında acil nefrolojik değerlendirme gerekir.
10 yaşındaki çocukta ilk böbrek taşı saptanmış. Hangi adım mutlaka atılmalıdır?
Çocuklarda taş çoğu zaman metabolik bir nedene bağlıdır. İlk taştan sonra 24 saatlik idrar, kan tetkikleri ve taş analizi yapılır.
Çocukta taş şüphesinde ilk görüntüleme yöntemi hangisidir?
USG radyasyon içermez ve çoğu olguda yeterlidir. Gerektiğinde düşük doz kontrastsız BT yapılır.
Üreterinde taş ve obstrüksiyon olan çocukta 39 °C ateş var. En doğru yaklaşım hangisidir?
Obstrükte ve enfekte böbrek acil bir durumdur. Önce drenaj ve antibiyotik uygulanır, taş ise enfeksiyon geçtikten sonra çıkarılır.
Konu tamamlandı
Konuyla ilgili hesaplayıcılar
İlgili konular
Konuyla ilgili aileler için yazılar
Kaynaklar
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Urolithiasis.
- EAU Guidelines on Urolithiasis, 2025: Paediatric stones.
- Viteri B, Reid-Adam J. Hematuria and proteinuria in children. Pediatr Rev. 2018;39(12):573–587.
Bu içerik sağlık profesyonelleri içindir ve güncel klinik kılavuzlara dayanır. Belirli bir hasta hakkındaki kararı tedaviyi yürüten hekim verir.
Son güncelleme: