Gece idrar kaçırma (enürezis)

Gece idrar kaçırma nedir?

Gece idrar kaçırma (enürezis), 5 yaş ve üzerindeki bir çocuğun en az 3 ay boyunca ayda en az bir kez uykuda idrarını tutamamasıdır. Halk arasında “altını ıslatma” da denir. Çocukluk çağının en sık karşılaşılan sorunlarından biridir: 7 yaşındaki çocukların %5–10’unda, ergenlerin %1–2’sinde görülür. Erkek çocuklarda kızlara göre yaklaşık iki kat daha sıktır.

Her yıl bu çocukların yaklaşık %15’inde idrar kaçırma kendiliğinden geçer, ancak 7 yaşında gece idrar kaçıran her 100 çocuktan yaklaşık 7’sinde yetişkinliğe kadar sürer. Bu durum çocuğun özgüvenini, arkadaşlık ilişkilerini ve aile hayatını etkiler. Bu yüzden “kendi geçer” diyerek yıllarca beklemek her zaman doğru değildir.

Türleri

• Primer: çocuk hiçbir zaman art arda en az 6 ay gece kuru kalmamıştır. En sık görülen türdür.
• Sekonder: en az 6 ay kuru kaldıktan sonra yeniden başlamıştır. Bazen stres, enfeksiyon, kabızlık veya başka bir nedenle ilişkilidir.
• Monosemptomatik: yalnızca gece idrar kaçırma vardır, gündüz hiçbir yakınma yoktur.
• Monosemptomatik olmayan: gündüz de yakınmalar (ani ve güçlü sıkışma hissi, sık idrara çıkma, gündüz idrar kaçırma), tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu veya bağırsak sorunları vardır. Bu durumda önce gündüz sorunları tedavi edilir.

Neden olur?

Gece idrar kaçırma birkaç mekanizmanın bir araya gelmesiyle açıklanır:

1. Uyanma güçlüğü. Çocuk dolu mesanenin gönderdiği sinyalle uyanmaz. Bu, temel mekanizma olarak kabul edilir.
2. Gece fazla idrar üretilmesi. Vücut, gece daha az idrar üretmek için vazopressin hormonu salgılar. Bazı çocuklarda bu hormon gece yeterince artmaz.
3. Mesanenin gece istemsiz kasılması (gece aşırı aktif mesane) veya gece mesane kapasitesinin küçük olması.

Vücudun iç saatindeki (sirkadiyen ritim) bozukluklar da rol oynayabilir.

Kalıtımın etkisi güçlüdür: ailede gece idrar kaçırma yoksa çocukta olasılık yaklaşık %15, anne ya da babadan biri veya yakın bir akraba çocukken gece idrar kaçırmışsa %44, her iki ebeveyn de kaçırmışsa %77’dir.

Kabızlık (çoğu zaman fark edilmez), horlama ve uyku apnesi, fazla kilo, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve alerjik hastalıklar idrar kaçırmayla sık sık birlikte görülür. DEHB olan çocuklarda idrar kaçırma daha ağır seyreder, tedavinin etkisi daha geç görülür ve tekrarlama daha sıktır. Horlayan çocukta KBB uzmanının görüşü faydalı olabilir, ancak geniz eti ve bademcik ameliyatı idrar kaçırmayı tedavi etmek için önerilmez.

Muayeneye nasıl hazırlanmalı?

Değerlendirmede işeme günlüğü yardımcı olur: 2 gün boyunca çocuğun ne zaman ne kadar içtiği, ne zaman ne kadar idrar yaptığı kaydedilir. Gece ne kadar idrar üretildiğini öğrenmek için yedi gece ölçüm yapın ve her sabah bir önceki gecenin toplam idrar miktarını hesaplayın: gece idrar miktarı = kullanılmış bez ile kuru bezin ağırlık farkı + gece tuvalete kalktıysa yaptığı idrar + sabah ilk idrar. Ağırlık farkının her 1 gramı yaklaşık 1 ml idrara karşılık gelir. Gece idrarı, yaşa göre beklenen mesane kapasitesinin %130’undan fazlaysa gece fazla idrar üretiliyor (noktürnal poliüri) demektir. Günlüğü buradan yazdırıp doldurabilirsiniz.

Tedavi

Ne zaman başlanmalı?

5 yaşından küçük çocuklarda temel yaklaşım aileye destek ve tuvalet alışkanlıklarının kazandırılmasıdır; kabızlık ve diğer yakınmalar ayrıca değerlendirilir. Aileye bunun çocuğun iradesiyle ilgili olmadığı, çoğu zaman kendiliğinden geçtiği ve cezanın işe yaramadığı anlatılır. Aktif tedaviye genellikle 6–7 yaşından itibaren, çocuğun ve ailenin durumu göz önüne alınarak başlanır.

Temel öneriler

• Düzenli yemek ve içmek. Gün içinde normal miktarda sıvı, özellikle sabah ve öğlen. Yatmadan önceki saatlerde sıvıyı azaltmak.
• Gün içinde düzenli olarak 5–7 kez tuvalete gitmek, yatmadan önce mutlaka.
• Kafeinli içecekleri (çay, kola, enerji içecekleri) azaltmak. Akşamları şekerli ve gazlı içeceklerden, tuzlu yiyeceklerden uzak durmak.
• Yatmadan önce telefon, tablet ve bilgisayar kullanımını sınırlamak.
• Kabızlık varsa idrar kaçırmayla eş zamanlı tedavi etmek.
• Çocuğu cezalandırmamak. Kararlaştırılan alışkanlıklara (yatmadan önce tuvalet, günlük tutma, tedaviye katılım) uyduğunda övmek, çocuğu sürece dahil etmek.

Bu alışkanlıklar faydalıdır, ancak yalnızca kuru ve ıslak geceler çizelgesi tutmanın ve bu genel önerilerin tek başına ilk tedavi olarak işe yaradığı kanıtlanmamıştır. Ebeveynlerin sinirlenmesi çok sık görülür; gerektiğinde çocuğa ve aileye psikolojik destek verilir.

Enürezis alarmı

İç çamaşırına veya yatağa yerleştirilen sensör ilk damlada ses çıkarır ve çocuğu uyandırır. Zamanla çocuk dolu mesaneyle kendi kendine uyanmayı öğrenir. En etkili uzun süreli tedavidir, ancak aileden motivasyon, sabır ve gece desteği ister. Genellikle 8–12 hafta, gerekirse 16–20 haftaya kadar her gece kullanılır. Doktorla düzenli iletişim başarı şansını artırır. Desmopressinle karşılaştırıldığında tamamen kuru kalma daha sık, tekrarlama ise daha azdır. Başarılı tedaviden sonra idrar kaçırma geri dönerse aşırı aktif mesane araştırılır.

Desmopressin

Gece idrar üretimini azaltan bir ilaçtır, yatmadan önce alınır. Gece idrarının fazla olduğu gösterilmiş çocuklarda kullanılır ve bunların yaklaşık %70’inde işe yarar. Daha büyük yaştaki, idrar kaçırdığı gece sayısı az olan ve gece idrarı fazla olan çocuklarda daha iyi etki eder. Normal tablet (200–400 µg) veya dil altında eriyen tablet (120–240 µg) olarak verilir. Burun spreyi aşırı doz riski nedeniyle artık önerilmemektedir.

İlacı vermeden 1 saat önce başlayarak ilaçtan sonraki 8 saat boyunca sıvıyı doktorunuzun talimatına göre kısıtlayın. Desmopressin yalnızca doktor reçetesiyle verilir. Çocuk hastaysa (kusma, ishal, ateş) veya ilaçtan 1 saat önce başlayıp 8 saat sonrasına kadar süren sıvı kısıtlamasına uyması mümkün değilse o gece ilacı vermeyin. Baş ağrısı, bulantı veya kusma başlarsa ilacı kesin ve doktorunuza ulaşın: bunlar vücutta sodyumun düşmesinin (hiponatremi) belirtisi olabilir. Havale (nöbet) veya bilinç bulanıklığı olursa hemen 112’yi (Azerbaycan’da 103) arayın. İlaç işe yaramıyorsa önce her gece ve doğru şekilde alınıp alınmadığı kontrol edilir. İlaç kesildikten sonra idrar kaçırma sık sık geri döner; dozu bir plana göre yavaş yavaş azaltmak tekrarlamayı azaltabilir, ancak bu konudaki kanıtlar zayıftır.

Kombine ve diğer tedaviler

Tek tedaviye yanıt vermeyen çocuklarda enürezis alarmı ve desmopressin birlikte kullanılabilir. Desmopressine yanıt vermeyen veya gece aşırı aktif mesaneden şüphelenilen çocuklarda desmopressine mesaneyi gevşeten bir ilaç (antikolinerjik) eklenir. Son verilere göre bu iki ilaca en başından birlikte başlamak da daha iyi sonuç verebilir. Mesaneyi gevşeten ilaç tek başına gece idrar kaçırma tedavisinde kullanılmaz. Birkaç yöntemi birleştiren tedaviyle çocukların yaklaşık %80’inde tam veya kısmi sonuç alınır.

Beklemek

Çocuk ve aile tedaviye hazır değilse şimdilik beklemek de mümkündür. Bu sürede çocuk uykusu bölünmesin diye gece bezle yatabilir.

Online program

Gece idrar kaçırma için evde adım adım uygulanan 12 haftalık bir online program hazırlanmıştır: günlük, öneriler ve ebeveynler için açıklamalar bir aradadır. Programı bedwettingdoctor.com adresinde inceleyebilirsiniz. Programı bu sitenin yazarı Dr. Perviz Hacıyev hazırlamıştır. Program doktor muayenesinin yerini tutmaz; kullanım koşulları programın sitesinde yer alır.